वीरगञ्ज । वीरगञ्ज महानगरपालिका अहिले आफ्ना ३२ वटै वडामा खानेपानीको चरम सङ्कटको सामना गरिरहेको छ । अपेक्षित वर्षा नहुँदा भू–जल सतह असामान्य रूपमा घटेपछि घरघरमा जडान गरिएका चापाकलहरू सुक्न थालेका छन् । चापाकलहरू सुक्दा नगरवासीको दैनिक जीवनयापनमा गम्भीर असर पारेको छ । पानीको अभावले खाना पकाउने, सरसफाइ र पशु चौपायालाई पानी खुवाउने जस्ता आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्न कठिनाइ भएको स्थानीयहरू बताउँछन् । महानगरपालिकाले तत्कालीन राहतका लागि खानेपानी संस्थानसँग समन्वय गरी ट्याङ्कर मार्फत पानी वितरणको व्यवस्था गर्नुका साथै केही सार्वजनिक स्थानमा अस्थायी धारा र ट्याङ्की जडान गरेको छ । समय तालिका बनाएर पानी अभाव झेलिरहेका वडाहरूमा दैनिक आवश्यकताअनुसार पानी पुर्याउने प्रयास भइरहेको महानगरले जनाएको छ । यद्यपि, सीमित ट्याङ्कर र स्रोतका कारण सबै क्षेत्रमा पर्याप्त पानी वितरण गर्न चुनौती रहेको छ । तथ्यअनुसार, वीरगञ्जमा खानेपानी संस्थानले विगतमा एउटा ट्याङ्कीबाट दैनिक ६४ लाख लिटर पानी घर–घरमा पुर्याउँथ्यो । राधेमाई, आदर्शनगर र नगवामा पम्पिङ स्टेसनहरूबाट करिब दुईदेखि अढाई करोड लिटरसम्म पानी आपूर्ति हुने गरेको थियो । तर, जनसङ्ख्या तेब्बर भएको र छपकैया, नगवा, रेल्वे रोड, रामगढवालगायत धेरै वडामा सरकारी पानी आपूर्ति अझै नपुगेको अवस्थामा अधिकांशले भू–जलमा निर्भर रहनुपरेको छ । महानगरले पानीको दीर्घकालीन समाधानका लागि डिप बोरिङ र भू–जल व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिएको छ । प्रमुख राजेशमान सिंहको नेतृत्वमा प्रविधिको सहयोगले भू–जल सतहको पहिचान सुरु गरिएको छ । वडाअनुसार भू–जलको अवस्था फरक देखिएकाले त्यसैअनुरूप डिप बोरिङ र चापाकल जडानको मापदण्ड तय गरिने मेयर सिंहले बताए । “यो प्राकृतिक विपत्तिको अवस्था हो । पानीको अभाव सामान्यभन्दा निकै बढी छ,” उनले भने, “हामी डिप बोरिङ, पम्पिङ प्रणाली र भू–जल संरक्षणमार्फत दीर्घकालीन समाधान खोजिरहेका छौँ ।”
महानगरले उपयुक्त स्थानमा डिप बोरिङ र पम्पिङ प्रणाली जडान गर्ने योजना अघि सारेको छ । साथै, भू–जल संरक्षण र व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिइने जनाइएको छ । यसका लागि सार्वजनिक–निजी साझेदारी, सङ्घीय र प्रदेश सरकारसँग समन्वय गरी स्रोत परिचालन गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको छ ।
प्रमुख सिंहले पानीजस्तो आधारभूत आवश्यकताको सङ्कट समाधानलाई आफ्नो प्रमुख एजेन्डा बनाएको दाबी गरेका छन् ।
महानगरको प्रयास सकारात्मक भए पनि पानी वितरणमा विभेद भएको गम्भीर आरोप लागेको छ । केही वडाध्यक्षहरूले आफ्ना मतदाता भएका टोलहरूमा मात्र ट्याङ्कर र पानीको व्यवस्था गरेको र मतदाता नभएका वडाहरूलाई बेवास्ता गरेको स्थानीयहरूको गुनासो छ ।
वीरगञ्ज – ११ रानीघाटका हीरा ठाकुरले भने, “हाम्रो टोलमा एउटा सामान्य धारा पनि छैन, तर छिमेकी टोलमा डीप बोरिङ जडान गरेर पानी वितरण गर्ने कार्य हुँदै छ । महानगरको विभेदले हामीलाई थप समस्यामा पारेको छ ।” यस्ता आरोपले पानी वितरण प्रणालीको पारदर्शिता र प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठाएको छ ।
प्रमुख सिंहले यस्ता गुनासोप्रति गम्भीर भएको बताउँदै सबै वडामा समान रूपमा पानीको व्यवस्थापन गर्न निर्देशन दिइसकेको दाबी गरे । “हामीले कुनै पनि क्षेत्रमा विभेद नहोस् भनेर तालिका बनाएका छौँ । यदि कतै समस्या छ भने तत्काल समाधान गर्छौँ,” उनले भने । तर, स्थानीयवासीहरूले वितरण प्रणालीमा पारदर्शिता र जबाफदेहिता बढाउन माग गरेका छन् ।
विज्ञहरूका अनुसार, जलवायु परिवर्तन र भू–जलको अत्यधिक दोहनका कारण यस्ता सङ्कट बारम्बार दोहोरिन सक्छ । यस वर्ष कम वर्षा भएकाले भू–जल सतह असामान्य रूपमा घट्दा चापाकलहरू सुक्न थालेका छन् ।
प्रमुख राजेशमान सिंहको नेतृत्वमा सीमित स्रोत र साधनका बाबजुद महानगरले पानीको व्यवस्थापनलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । डिप बोरिङ, पम्पिङ प्रणाली र भू–जल संरक्षणजस्ता योजनाले दीर्घकालीन समाधानको सम्भावना देखाएको छ । तर, तत्कालीन राहतमा देखिएको असमानता, ट्याङ्कर वितरणको सीमितता र वडाध्यक्षहरूको कथित विभेदकारी व्यवहारले महानगरको प्रयासमाथि चुनौती थपिएको छ ।
नेपाल सरकारको खानेपानी मन्त्रालयले खानेपानी र सरसफाइलाई आधारभूत अधिकारका रूपमा प्रत्याभूत गरेको छ । यसअनुरूप, वीरगञ्ज महानगरले पनि संविधानको मर्मअनुसार प्रभावकारी, दिगो र गुणस्तरीय पानी आपूर्तिको जिम्मेवारी लिनुपर्ने देखिन्छ । यसका लागि सङ्घीय र प्रदेश सरकारसँगको समन्वय, प्राविधिक सहयोग र बजेट व्यवस्थापनमा थप पहल आवश्यक छ ।
पानीजस्तो आधारभूत आवश्यकताको सङ्कटले वीरगञ्जका नगरवासीको जीवनमा गम्भीर असर पारेको छ । प्रमुख राजेशमान सिंहको नेतृत्वमा डिप बोरिङ र भू–जल व्यवस्थापनमा केन्द्रित योजनाले दीर्घकालीन समाधानको आशा जगाएको छ । तर, तत्कालीन राहतमा देखिएको विभेदको आरोप र सीमित स्रोतका कारण उत्पन्न चुनौतीले महानगरको जबाफदेहिता र पारदर्शितामाथि प्रश्न उठाएको छ । नगरवासीले पानी वितरणमा समानता, प्रभावकारी व्यवस्थापन र दीर्घकालीन समाधानको अपेक्षा गरेका छन् । पानीको सङ्कट समाधान गर्न महानगरको पहल र समन्वयात्मक प्रयासलाई सबैले नजिकबाट नियालिरहेका छन् ।